Genç ağaç budaması: dal yakası ve üç kesim yöntemi
Genç bir gölge ağacında hangi dalların alınacağı, son kesimin nereden yapılacağı, kalın dalın neden üç kesimle alındığı ve yaraya macun sürülüp sürülmeyeceği.

SAHADA’nın 5. uygulamasında (L05) fidanlık yolunun kenarındaki genç bir gölge ağacı budanır. Ağaç yapraklarını dökmüş, dinlenme dönemindedir. Tacında kuru, kırık ve birbirine sürtünen dallar, tepede bir çatal ve dibinde bir kök sürgünü vardır. Deniz Usta’nın iş kartındaki talimat kısadır: bugün yalnız gerekeni almak, tepe sürgününe ve sağlıklı iskelet dallarına dokunmamak.
Ne zaman budanır
Kuru, kırık ve hastalıklı dallar her mevsim alınabilir. Yapısal budama için yaprak döken ağaçların çoğunda sonbahar sonu ile kış, yani dinlenme dönemi uygundur. Zamanlama türe göre değişir; örneğin özsu akıtan akçaağaç ve huşlarda ayrıca düşünülür.
Hangi dallar alınır, hangileri korunur
Budamada önce kuru, kırık, hastalıklı ve birbirine sürtünen dallar alınır; çatal tepede tek ana gövde bırakılır (Maryland Üniversitesi Extension). Oyundaki ağaçta alınacak dallar dallara yakından bakarak bulunur: kabuğu gri ve kırışık, tomurcuksuz kuru dal; ucu kırılıp sarkan, kalın ve ağır dal; tacın içine doğru büyüyüp komşu dala sürtünen dal; tepe sürgünüyle yarışan dar açılı ikinci tepe ve gövde dibinden çıkan dik kök sürgünü. Genç ağaçta iki eşit tepe zayıf bir birleşim oluşturur, bu yüzden biri alınır.
Korunacak dallar da en az bunlar kadar önemlidir. Tepe sürgünü ana gövdenin tepesidir ve kesilirse geri gelmez. Tepe kesimi zayıf sürgünlere, kırılmaya ve çürümeye yol açar. Geniş açılı, tomurcukları canlı yan dallar ağacın kalıcı tacını oluşturan iskelet dallarıdır. Bir seferde canlı tacın dörtte birinden fazlası alınmaz (UMD; Wisconsin–Madison Üniversitesi Extension bu sınırı üçte bir olarak verir).
Dal yakası: son kesim nereden yapılır
Dal yakası, dalın gövdeye bağlandığı yerdeki hafif şişkin halkadır. Son kesim yakanın hemen dışından yapılır. Gövdeye sıfır yapılan kesim yakayı keser ve yara düzgün kapanmaz; dışarıda kalan kütük ise kapanamaz ve çürür. Çatal tepede gerçek bir dal yakası yoktur: kesim dal kabuk sırtının hemen dışından yapılır, tepe sürgünü korunur.
Alet de dalın kalınlığına göre seçilir. Kapasitesinden kalın dalı kesmeye çalışan alet dalı ezer ve kabuğu zedeler. Oyundaki sehpada budama makası en çok 2 cm, dal makası en çok 4 cm kalınlığında dal keser; bunlar alıştırmanın değerleridir. Kaynak (UMD) yaklaşık 3,8 cm’den (1½ inç) kalın dalda üç kesim ister; daha kalın dal testereyle kesilir.
Kalın dal üç kesimle
Alttan çentik
Gövdeden yaklaşık 30 cm uzakta, dalın altından yarısına kadar çentik açılır. Çentik, dal düşerken kabuğun gövdeye doğru yırtılmasını önler (UMD).
Üst kesim
Çentiğin biraz dışından, oyunda 2–3 cm dışından üstten kesilir; dal kendi ağırlığıyla düşer. Çentiğin içinden ya da aynı yerden kesilirse dal sıkışır ve kabuk yırtılabilir.
Son kesim
Kalan kütük üstten, dal yakasının hemen dışından alınır.
Alttan çentik açılmadan kesilen kalın dal, kesim bitmeden ağırlığıyla kopar ve kabuğu gövdeye doğru yırtar. Oyunda bu hata Z tuşuyla geri alınır; tepe sürgünü gibi bazı kesimler ise hiç geri gelmez.
Yaraya macun sürülür mü
Genel olarak sürülmez. Araştırmalar macunun hastalık etmenlerine sığınak olabildiğini ve kapanmayı yavaşlattığını gösteriyor; doğru yerden yapılan kesim kendi kapanır (Wisconsin–Madison Üniversitesi Extension). İstisna olarak meşe solgunluğu görülen bölgelerde, büyüme mevsiminde budanan meşelere ince bir boya katmanı önerilebilir. Bu hastalık Kuzey Amerika’da görülür, Türkiye’de kaydı yoktur. Hastalıklı dal kesilirken aletler kesimler arasında dezenfekte edilir.
Sahada güvenlik
Gerçek sahada eldiven ve koruyucu gözlük kullanılır. Merdiven veya motorlu testere gereken işleri yetkili ekip yapar. Oyundaki ağaç genel bir gölge ağacı modelidir ve tür teşhisi için kullanılmaz; dal yakası ve kesim bölgeleri görülsün diye biraz büyütülmüştür.
Sık yapılan hatalar
- Tepe sürgününü kesmek; ağaç yana gürleşsin diye tepeden budamak.
- Sağlıklı iskelet dallarını almak ya da sert budama büyümeyi hızlandırır diye tacın yarısını bir kerede kesmek.
- Gövdeye sıfır kesmek ya da dışarıda kütük bırakmak.
- Kalın dalı alttan çentik açmadan, tek kesimle almak.
- Budama makasıyla kapasitesinden kalın dalı zorlamak.
- Her kesime yara macunu sürmek.
Kaynaklar
- Pruning treesUniversity of Maryland Extension · extension.umd.edu/resource/pruning-trees
- Pruning deciduous treesUniversity of Wisconsin–Madison Extension · hort.extension.wisc.edu/articles/pruning-deciduous-trees/


